Lagjja Kala

Ndodhet në pikën më të lartë të qendrës historike dhe është nga të paktat monu­mente të periudhës mesjetare në Shqipëri që vazhdon edhe sot të ketë një jetë intensive brenda mureve të saj rre­thues. Deri në shekullin XIII qyteti mesjetar zhvillohej kryesisht brenda territorit të  kalasë, ku, përveç shumë monumenteve me karakter re­ligjioz, mbrojtës dhe inxhin­ierik, kishte edhe një numër të konsiderueshëm banesash. Pamjen e sotme arkitektonike dhe urbanistike, ashtu si edhe dy lagjet e tjera, kalaja e mori gjatë shekujve XVIII-XIX. Si çdo vendbanim tjetër i fortifikuar, zhvillimi urbanis­tik është ndikuar drejtpërsë­drejti nga forma e fortifikimit dhe sidomos e hyrjeve.

Rrjeti kryesor rrugor i lagjes është kushtëzuar në një masë të madhe nga hyrja kryesore veriore, prej së cilës degëzohen tri rrugë kryesore që përshkojnë lagjen; rruga lindore dhe perëndimore ndjekin murin rrethues, ndër­sa një tjetër shkon në qendër drejt zonës së akropolit. Nga këto tri arterie kryesore degë­zohen një mori rrugicash, të cilat me gjarpërimet karak­teristike të urbanistikës mes­jetare, krijojnë një qarkullim mjaft interesant e funksional.

Godinat kryesore mbizotëruese, pa dyshim që janë banesat karakteristike që zënë një sipërfaqe të konsiderueshme në shpatin lindor, verior dhe perëndimor të kodrës; ndërsa, në pjesën më të lartë ndodhet kështjella e garnizonit dhe brenda saj – selia. Terreni i ngushtë ka bërë që banesat të vendosen ngjeshur njëra-tjetrës, por megjithatë, ato e ruajnë larminë e tyre.

Banesat në pjesën dërrmuese i takojnë arkitekturës së peri­udhës osmane të shek. XVIII-XIX. Pjesa më e madhe e banesave janë të vogla, por nuk mun­gojnë edhe ato me përmasa të mëdha dhe me një arkitekturë më të zhvilluar

Fortifikimi i kalasë

Fortifikimi i Beratit është i vendosur në anën e djathtë të rrjedhës së lumit Osum, aty ku lugina arrin dhe formon një grykë të ngushtë rreth 50-60 m. Kodra mbi të cilën ngrihet fortifikimi, arrin një lartësi prej 187 m mbi nivelin e ujit të lumit dhe ka formën e një trekëndëshi të çrregullt, me majë të drejtuar nga veriu. Pozicioni strategjik i fortifikimit të Beratit bënte të mundur në antikitet dhe sidomos gjatë mesjetës, kon-trollin e rrugës dhe kalimin nga krahinat fushore të My-zeqesë drejt brendësisë së te-rritorit nëpërmjet luginës së Osumit.

Vendbanimi i hershëm antik në kalà, me përdorimin e blloqeve të mëdhenj në mure, shtrihej pak a shumë në linjat e sotme të mureve dhe kullave mesjetare. I pari që identifikoi qytetin e Beratit me Antipatrean antike, ishte oficeri anglez Ëillim Martin Leak, i cili sjell një citat nga autori romak Tit Livi, sipas të cilit “Antipatrea ndodhet në një grykë të ngushtë”.

Rëndësinë e pozitës së veçantë strategjike, kalasë së Beratit ia përforcon edhe ngritja në shek. III para. Kr., e fortifikimit të Goricës, në krahun e majtë të lumit Osum, duke bërë gati të pa­mundur kalimin lehtësisisht dhe depërtimin në brendësi të rajonit. Në gjendjen e sot­me ekzistuese, fortifikimi i Beratit paraqitet kryesisht me një arkitekturë bizantino-osmane të murit rrethues, me 24 kulla dhe 4 hyrje dhe pak gjurmë nga faza e parë antike. Hyrja kryesore që ndodhet në anën veriore me një oborr të fortifikuar (bar­bakano) me korridor, i përket një rindërtimi të fillimit të shek. XIII, periudhë kur në kështjellë sundonte despoti i Epirit, Mihal Ëngjëll Komne­ni. Kjo hyrje mbrohet nga një kullë pesëkëndore në krahun e saj të djathtë. Kullat e tjera në gjithë perimetrin e murit janë ndërtuar në përshtatje me terrenin e kodrës.

Po gjatë periudhës mesjetare – bizantine (shek.XIII), në majën më të lartë të kodrës ngrihet një tjetër rrethim, kështjella e garnizonit (akropoli), e paji­sur me dy hyrje dhe 5 kulla mbrojtëse, e cila shërbente si një vendstrehim për garni­zonin dhe parinë në rast të marrjes së brezit të rrethimit të parë. Në një periudhë të përafërt, brenda akropolit ngrihet një rrethim tjetër si vendqëndrim për dinjitarët e qytetit (selia), i cili mbrohet nga një kullë pesëkëndëshe në të djathtë të hyrjes dhe një katrore në të majtë të saj. Format e kullave janë nga më të ndryshmet: katrore, pykë, gjysmërrethore, formë u-je, etj. Periodizimi i ndërtimit të kullave shkon nga antikitetit i vonë bizantin, sundimi os­man, deri në periudhën e pa­shallëqeve shqiptare.

Atraksione turistike në lagjen Kala

Katedralja “Fjetja e Shën Mërisë” (shek.XVIII)  – Muzeu Onufri

Pozicionohet në një vend dominues të lagjes “Kala”, e ndërfutur midis banesave të shumta dhe që dikur përfshi­hej në kompleksin e mitrop­olisë, gjurmë të të cilit ruhen edhe sot. Nga datimi i ruajtur mbi një nga portat e naosit, kisha është rindërtuar në vi­tin 1797 dhe përbën një nga monumentet më përfaqë­suese të arkitekturës pasbi­zantine në qytetin e Beratit. Naosi paraqet një tip bazi­like trinefëshe, të mbuluar me qemerë e me kupola. Të tria nefet ndahen midis tyre nga dy radhë kolonash guri me kapitel sipër. Nefi qen­dror, për vetë kompozimin e tij, ngrihet më lart dy të tjerëve në vertikalitet. Sipër, mbi kupolat gjysëm-sferike dallohen me vështirësi pjesë nga afresku origjinal, i cili më përpara mbulonte gjithë sipërfaqen e kishës. Dysh­emeja e naosit është e shtruar me pllaka guri, ku në qëndër ndërtohet një mozaik me motive gjeometrike mjaft in­teresante. Ndërsa në pjesën perëndimore të naosit ngrihet mafili prej druri, i cili është punuar bukur artistikisht.

Mjaft i spikatur është kon­servimi i mirë i ikonostasit me gdhendje druri dhe lyer me ar, i datuar në vitin 1806 dhe, ku sot janë ekspozuar ikonat më të famshme të piktorëve më të njohur pasbizantinë në Shqipëri. Mjedisi i altarit, në lindje, ruan pjesë nga afresku origjinal, e ndërkohë është vendi ku janë gjetur dy kodikët e njohur të Beratit (shih pasqyrimin 2). Në pjesën jugore të naosit ndodhet hajati i ndërtuar me arkada, ku gjejnë përdorim kolona të stileve të ndryshme. Ngjitur me hajatin është ndërtuar edhe kambanorja e kishës, në të cilën hipet nëpërmjet shkallëve prej guri.

Aktualisht në ambientet e katedrales ndodhet muzeu ikonografik kombëtar “Onu­fri”, i cili gjatë muajve të se­zonit turistik, frekuentohet nga shumë vizitorë vendas dhe të huaj. Këtu, në pavio­net e tij, janë ekspozuar disa nga ikonat më të famshme të artistëve shqiptarë të grum­bulluara nga kisha të ndry­shme të Beratit dhe rrethi­nave të tij.

 

Shën Kostandini  dhe Helena (Shek. XVII)

Kisha e Shën Kostandi­nit dhe Helenës bën pjesë në tipin e kapelave njënefëshe dhe ndodhet në veriperën­dim të Shën Mëri Vllahernës. Planimetria e kishës është afërsisht katrore dhe nga për­para praprihet nga një oborr i vogël i rrethuar me mure. Ambjentet kryesore të kishës janë naosi dhe kthina e al­tarit, ku ende duken gjurmët e ekzistencës së një ikonos­tasi në ndarjen midis dy mjediseve. Absida ka formë gjysmë-rrethore nga brenda dhe dy nike për protezis dhe diakonikonin anash. Poshtë, dyshemeja është e shtruar me pllaka guri dhe në qëndër është kompozuar një mozaik me gurë dhe tulla katrore. Afresku ndodhet i konser­vuar në anën perëndimore dhe atë veriore, i prezantuar në tre rreshta, ku spikat si ske­në qëndrore mbi hyrjen krye­sore “Fjetja e Shën Mërisë”. Muret janë ndërtuar me gurë dhe llaç balte me breza druri të dallueshëm. Në kishë hy­het nga perëndimi, ndërsa në anën jugore ndodhet një hy­rje e dytë. Ndriçimi i brendë­sisë realizohet nga një dritare mbi hyrjen perëndimore si edhe nga një baxha e hapur në konstruksionin e çatisë

Nga shkrimi i ruajtur ende në anën veriore, dëshmohet se kisha datohet në vitin 1639

Kisha e Shën Mëri Vllahernës

Kisha e Shën Mërisë së Vllahernës është më e vjetra ndër kishat që ruhen ende sot në qytetin mesjetar të Beratit. Pozicionohet në një terren të pjerrët në anën perëndimore të kalasë. Planimetria e kishës ka pësuar shumë ndërhyrje arkitekturore nga versioni origjinal i shek. XIII. Në filli­met e saj kisha ka qenë e ti­pit kryq i brendashkruar me kupolë mbi tambur, me mbe­shtetje të brendshme, tipike e variantit provincial bizantin. Gjatë fazës së dytë, në gjy­smën e dytë të shek. XVI, ki­sha rindërtohet në variantin e sotëm, me çati dyujëshe, pa tavan. Ndërsa në vitin 1578 ripikturohet nga Nikolla, biri i Onufrit, siç del edhe nga mbishkrimi në greqishten bi­zantine me shkronja të zeza, që ruhet ende mbi derën që lidh narteksin me naosin.

Pjesët përbërëse të mo­numentit janë: narteksi, na­osi dhe mjedisi i altarit. Në ambientin qëndror të naosit hyhet nga tri dyer të vogla, të cilat njëkohësisht ndih­mojnë edhe për dhënien e dritës ambientit. Në qendër të naosit ndodhet një mo­zaik interesant me motivet e rombeve dhe trekëndëshave, që, bazuar nga teknika dhe materialet, duhet t’i përkasë periudhës së dytë të ndërti­mit. Ambienti i altarit është pak më i ngritur se naosi dhe është i shtruar me pllaka të zeza, ndryshe nga dyshemeja e naosit. Ndërsa nën narteks, ndodhet një sterë uji e veshur me llaç- hidroizolues për mbajtjen e rezervave të ujit.

Teknika e punimit të mu­raturës së kishës është ajo e klausonazhit (ndërthurja e elementit të tullës me gurin), teknikë e cila fillon të apli­kohet në njëfarë lartësie nga niveli i poshtëm dhe jo që në fillim. Kisha e Shën Mëri Vl­lahernës shquhet për veshjen e mureve me afresk, ku para­qiten të renditur në tri radhë, nga poshtë – lart, shenjtorët  në përmasat reale të trupit të tyre, medalionët e martirëve të kishës si edhe skena nga jeta dhe veprimtaria e Krish­tit. Sipërfaqja e gjendjes ek­zistuese të pikturës mureale është rreth 125 m² dhe ruhet në një gjendje të mirë konser­vimi.

Kisha e Shën Kollit (shek. XVI)

Kisha e Shën Kollit ndodhet në krahun perëndimor të kalasë së Beratit, pranë kishës bizantine të Shën Mëri Vllahernës. Periudha e ndërtimit, sipas mbishkrimit që gjendet në murin e brend­shëm, vendoset në fund të shek. XVI. Por, nga gjurmët që janë ende prezente, duket që monumenti ka pasur një fazë më të hershme të ekzis­tencës së tij.

Planimetria e kishës ka në përbërje të saj tri hapësira kryesore; në qendër ndodhet ambienti kryesor i qarkuar me mure dhe i mbuluar me çati tre-ujëshe, pa tavan, ndërsa në të dy anët zhvillohen dy paraklise, edhe këto të pajisu­ra me absida. Paraklisi verior është më mirë i konservuar, ndërsa ai jugor, paraqitet në një gjendje më të degraduar. Vetë ambienti qëndror është një ndërtim i thjeshtë tipik i periudhës pasbizantine, ku mbizotëron muri me breza druri prej gurëve të dimen­sioneve mesatare. Ambienti i absidës ndahej me naosin nga një ikonostas i drunjtë, gjur­mët e të cilit duken edhe sot. Materiali lidhës i murit është prej llaçi – balte, në të gjithë sipërfaqen. Sipas teknikës së kohës, muri përbëhet prej dy brezash druri horizontalë. Konstruksioni i çatisë nga pjesët origjinale konservon ende disa trarë, të cilët kanë edhe motive të stilizuara në trupin e tyre.

Në interierin e monu­mentit bie në sy prezenca e afreskut, i pikturuar në vitin 1591 nga Onufër Qiprioti. Nëpërmjet një mbishkrimi në portën e murosur ver­ore, mësojmë për kohën e rindërtimit të kishës. Afresku ruhet ende në pjesën veriore dhe në atë jugore, ndërsa në pjesën e absidës, është shumë i dëmtuar dhe nuk mund të dallohen skenat e

or, ku skenat ruhen më mirë, afresku paraqitet në tri pjesë; duke filluar nga poshtë, nga e majta në të djathtë, paraq­iten: kryeëngjëlli Mihal, dy strategë të ushtrisë bizantine, një shenjtor me libër në dorë, dhe në fund, në pjesën e al­tarit, është skena “shestja”, e cila është në një pjesë të saj e dëmtuar. Në mesin e murit paraqiten skena me medalio­nët e martirëve të kishës dhe në pjesën e sipërme paraqitet gjithë proçesioni “ndalesat e Krishtit”. Në krahun jugor të murit, po ashtu si në krahun verior, afresku ndahet në tri seri, duke filluar nga poshtë, me shenjtorët në gjithë di­mensionin e tyre, në mes, me medalionët, dhe në pjesën e sipërme me skena të ndry­shme biblike, ku dallohet më qartë “Pagëzimi i Krishtit”. Më sipër, deri ku muri bash­kohet me trarët e çatisë, ske­nat janë shumë të dëmtuara dhe pak të dallueshme. Mjaft e veçantë në këtë monu­ment është prezenca e dy fragmenteve arkitektonike të periudhës paleokristiane, një kolonë dhe një kapitel, të ripërdorur në funksion të altarit. Pjesa e poshtme ka një dysheme të shtruar me pllaka prej qeramike (30 x 30 x 5 cm) të cilat nuk ruhen në gjithë sipërfaqen e naosit, por janë zëvendësuar kohët e fundit me fragmente prej tulle. Ndërsa në pjesën e ab­sidës, dyshemeja është e sh­truar me pllaka guri.

Shën Triadha (Shek. XIII-XIV)

Ngrihet në afërsi të mureve të garnizonit dhe atyre ju-gore të kalasë së Beratit dhe ka një pozicion shumë të bu­kur panoramik. Është ndër­tuar në një terren të pjerrët, drejtpërdrejt mbi shkëmbin natyral. Kisha është e stilit kryq i brendashkruar, me mbështetje të brendshme në dy kolona në anën perëndi­more dhe nga dy pilastra në atë lindore. Pjesët përbërse të kishës janë: narteksi, naosi dhe mjedisi i altarit.

Narteksi është i ngjitur me muraturën e naosit nëpërm­jet fugave mjaft të qarta dhe duhet të jetë ndërtuar menjë-herë pas naosit. Në narteks hy­het nga tri dyer, ku ajo perën­dimore, është kryesorja dhe që mbulohet me një hark tu-llash; ndërsa dy të tjerat mbu­lohen me arkitra guri mono­lit. Prej narteksit, nëpërmjet një porte të mbuluar me hark, hyhet në ambientin e naosit me planimetri katrore dhe me një kuotë më të lartë se narteksi, duke ndjekur lin­jën e terrenit. Në qendër të dyshemesë ndodhet kupola gjysmësferike e ngritur mbi tamburin cilindrik, në të ci­lin ndodhen katër dritare të larta. Fragmentet e kolonave dhe kapiteleve duket që janë ripërdorime dhe u përkasin periudhave më të hershme se koha e ndërtimit të kishës. Ambienti i altarit, i ndodhur në kuotën më të lartë, është ndërtuar direkt në shkëmb dhe, nga ana e jashtme, absi­da aktualisht ndodhet e rre­thuar nga struktura muresh relativisht të vona. Absida nga jashtë është e tipit tri­faqësh, me dritare në qendër. Edhe këtu, ashtu si në rastin e Vllahernës, kemi zbatimin e teknikës së klausonazhit (ndërthurja e tullës me gu­rin), jo që në fillim të mura­turës, por në mesin e saj.

Piktura murale brenda në kishë aktualisht ndodhet e dëmtuar në pjesën më të madhe të saj, por megjithatë, ende ruhen disa skena me temë biblike si rreth tamburit, ku ruhen ende mirë dym­bëdhjetë figura profetësh që mbajnë rulot në dorë, disa skena të tjera si “Ngjallja e Llazarit”, “Darka mistike” apo edhe “Larja e këmbëve të apostujve”.

Xhamia e Bardhë

Xhamia e Bardhë ndodhet në gjendje rrënoje brenda rrethimit të dytë (akropolit) të kalasë, në anën veriore të tij. Strukturat përbërëse të xhamisë ngrihen mbi ndër­time më të vjetra mbrojtëse të murit rrethues të akropolit. Pjesët përbërëse të monu­mentit janë: salla e lutjeve (me përmasa 9,46 x 7,65 m), hajati, më i gjerë se xhamia (10,70 x 6,01 m), si dhe minar­ja në anën perëndimore. Hy­rja ndodhet në anën veriore ku, nëpërmjet një korridori në hajat, kalohet në sallën e lutjes, e cila ndodhet në një kuotë pak më të ulët. Muret e sallës ruhen në rreth 30 cm lartësi dhe e gjithë struktura ngrihet mbi një nënndërtim në rolin e bodrumit.

Në anën perëndimore të sallës ndodhet minarja e punuar me gurë të skalitur bukur, ku spikat punimi i fugave të holla të llaçit midis gurëve. Në minare kalohet nëpërmjet shkallëve helikoi­dale të ndodhura brenda sallës së lutjeve. Në gjend jen e sotme të rrënojave nuk mund të dallohen gjurmë të mirabit. Nga planimetria dhe forma, mendohet që xhamia të ketë qenë mbuluar me çati druri. Përsa i përket datimit të xhamisë, ka mjaft vështirë­si, pasi mendohet se struktu­rat aktuale mund t’i përkasin një rindërtimi të mëvonshëm dhe jo versionit origjinal. Në vizitën e tij në kala, Evlia Çelebiu shprehet se “…bren­da kështjellës së brendshme ndodhet një xhami e quajtur e Bajazitit…”, por nuk jep de­taje për formën dhe teknikën e ndërtimit të saj.

 

Xhamia e Kuqe (Shek. XV)

Rrënojat e Xhamisë së Kuqe ndodhen në pjesën jugore të kështjellës së sipërme (ak­ropolit), ngjitur me murin rre­thues perëndimor të kalasë. Këtë xhami, me emërtimin e sulltan Bajazitit, e përmend edhe udhëtari osman Evlia Çelebi në vizitën e tij në Berat, ku shprehet se “Në kalanë e jashtme që rrethon kalanë e brendshme, është një xhami e mbuluar me tjegulla, me minaret, e gjerë, një ndërtesë arkaike me mure të hershme guri…”.

Planimetria e xhamisë për-bëhet nga salla e lutjeve, hajati dhe minarja ndërtuar me tulla, nga të cilat monumenti ka marrë edhe emrin “ e kuqe”. Në monument hyhet nga ana veriore, fillimisht në korridorin e hajatit dhe më pas në sallën e lutjeve.

Dyshemeja e sallës ka qenë e shtruar me rasa guri, gjurmë të të cilave sot ruhen vetëm pranë murit perëndimor. Minarja ruhet më mirë se pjesët e tjera dhe përfaqëson më shumë vlera arkitektonike në këtë monu­ment. Duke qenë se xhamia ndodhet në një terren të pje-rrët, në fillim është ndërtuar një bazament drejtëkëndësh  rreth 1.70 m i lartë, punuar me teknikën e klausonazhit (me dy rreshta tullash hori­zontale dhe me një, ose me dy tulla – vertikale ndërmjet gurëve gëlqerorë). Mbi të fil­lon të ngrihet bazamenti i minares, ndërtuar po me të njëjtën teknikë, atë të klau­sonazhit.

Mbi këtë bazament trung-piramidal vazhdon të zhvillohet minarja në formën e trupit cilindrik, ndërtuar me rreshta gurësh çmërsi dhe tullash që këmbehen. Minarja përbën interes edhe për faktin e ndërtimit të saj në anën lindore të sallës së lutjes dhe jo në atë perëndimore, siç ndodh zakonisht. Ndosh­ta kjo mund të shpjegohet edhe me afërsinë e xhamisë me murin rrethues të kalasë dhe mund të ketë qenë një zgjidhje arkitektonike e de­tyrueshme për realizimin e minares në anën lindore. Mendohet që Xhamia e Kuqe t’i përkasë periudhës men­jëherë pas pushtimit të kalasë së Beratit nga osmanët, në vi­tin 1417, duke u nisur edhe nga emri i dytë që i jepet si Fetije Xhami ( d.m.th: e push­timit), si edhe nga teknika e ndërtimit që gjendet edhe në xhami të tjera të Shqipërisë gjatë shekullit XV. Por ka edhe studiues të tjerë që ar­gumentojnë se xhamia mund t’i përkasë edhe shekullit XIV si periudhë ndërtimi

 

Kisha e Shën Gjergjit

Kisha e Shën Gjergjit ndodhet në anën juglindore të kalasë së Beratit dhe ak­tualisht ruan shumë pak nga ndërtimi i saj origjinal i shek. XVIII. Një nga dëshmitë e para që kemi lidhur me arki­tekturën e mëparshme të saj, është një imazh fotografik bardhezi nga agjencia LUCE gjatë viteve `40 të shekullit të kaluar. Në të duket se bëhet fjalë për një kishë tip – mana­stir, të rrethuar me mure prej guri dhe hyrje kryesore nga perëndimi.

Një element arki tektonik me rëndësi ishte pr­ezenca e këmbanores me dy vendosje këmbanash në anën perëndimore të monumentit. Kisha, duke iu përshtatur terrenit, shquhej për lartësinë dhe madhësinë e saj. Pla­nimetria ishte drejtëkëndore dhe në anën perëndimore ndodhej edhe një portik me kolonadë prej guri. Por në vitet `80 monumenti trans­formohet në një rezidencë dhe pikë turistike qeveritare, gjë që solli edhe shkatërrimin e pjesës së sipërme të kishës, për të ndërtuar një imitim të shtëpisë karakteristike beratase. Shembulli tipik i transformimit është kthimi i ambientit të absidës në ballkon, si edhe transformimi në interior për funksionin e ri që kishte marrë.